Aktualności O pomnikach Jak chronić Wykaz pomników Galeria Kontakt

Jak chronić

Widząc okazałe, stare drzewo, często nazywamy je pomnikiem przyrody. Tymczasem nie wszystkie obiekty na to zasługujące, zostały objęte taką formą ochrony. Co zatem zrobić, aby odkryte przez nas drzewo stało się pomnikiem? Poniżej prezentujemy kilka wskazówek.

Pomnikami przyrody mogą być okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie. Tu skupimy się jednak tylko na drzewach, które stanowią w Polsce – według informacji GUS z 2011 r. – niemal 93% wszystkich pomników przyrody.

Jeżeli znaleźliśmy wyróżniające się z otoczenia drzewo, powinniśmy w pierwszej kolejności ustalić czy nie zostało już ono wcześniej objęte ochroną. Brak zielonej tabliczki "POMNIK PRZYRODY" nie wyklucza, że drzewo jest ochroną objęte (na wielu obiektach brakuje oznakowania). Gdzie to sprawdzić? Informacji udzielą działające w każdym z województw regionalne dyrekcje ochrony środowiska, które prowadzą rejestry form ochrony przyrody (niektóre z RDOŚ-ów publikują kompletne dane na swoich stronach internetowych). Po informacje można się również zwrócić do odpowiedniego urzędu gminy.

CO TO ZA DRZEWO?

Jeżeli mamy pewność, że znalezione przez nas drzewo nie jest objęte ochroną przystępujemy do oznaczenie gatunku. Obecnie na rynku księgarskim dostępnych jest wiele publikacji, które te umożliwią. Również w Internecie można znaleźć strony na ten temat. Przy oznaczaniu gatunku należy przede wszystkim zwrócić uwagę na liście, a także korę i pokrój drzewa.

Gdy już wiemy z jakim drzewem mamy do czynienia, rozpoczynamy pomiary. Należy sprawdzić obwód drzewa na wysokości tzw. pierśnicy – czyli 1,3 m od powierzchni ziemi. Do tego wystarczy zwykła miarka. Spróbujmy też oszacować wysokość drzewa i szerokość korony. Dokonując oględzin drzewa warto je szczegółowo opisać, zwracając uwagę na jego stan zdrowotny.

Obecnie nie obowiązuje rozporządzenie określające rozmiary drzew, które powinny być objęte ochroną (zgodnie z ustawą o ochronie przyrody: Minister właściwy do spraw środowiska może określić, w drodze rozporządzenia, kryteria uznawania tworów przyrody żywej i nieożywionej za pomniki przyrody, kierując się potrzebą ochrony drzew i krzewów ze względu na ich wielkość, wiek, pokrój i znaczenie historyczne…). Poniżej przedstawiamy tabelkę opracowaną przez specjalistów z Polskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody "Salamandra". Należy jednak traktować ją jedynie jako wskazówkę. Tabelka została opracowana dla całej Polski, stąd często drzewa o mniejszych rozmiarach mogą stanowić cenniejsze w skali gminy czy regionu okazy.

Gatunki drzew Orientacyjny obwód
Cis pospolity, czeremcha pospolita, jałowiec zwyczajny, leszczyna pospolita, szakłak pospolity, wszystkie rodzime gatunki bzów i głogów 100 cm
Klon polny, sosna limba, wszystkie rodzime gatunki jarzębów oraz dzikie i zdziczałe drzewa z rodzajów: grusza, jabłoń, wiśnia i śliwa 150 cm
Grab zwyczajny, klon jawor, klon zwyczajny, topola osika, wszystkie rodzime gatunki brzóz, olch i wiązów 200 cm
Buk zwyczajny, jesion wyniosły, jodła pospolita, modrzew europejski, sosna zwyczajna, świerk pospolity, wszystkie rodzime gatunki dębów, lip i wierzb oraz gatunki obcego pochodzenia za wyjątkiem topól. 300 cm
Topola biała, topola czarna oraz obce gatunki topól i ich mieszańce 400 cm
Propozycje minimalnych rozmiarów drzew, kwalifikujących je do uznania za pomnik przyrody (wg rekomendacji PTOP "Salamandra")

PISZEMY WNIOSEK

Następnie przystępujemy do przygotowania wniosku. To najtrudniejsza i najbardziej pracochłonna część naszej pracy. Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody, ustanowienie pomnika przyrody następuje w drodze uchwały rady gminy (do 2009 roku taką możlwość miał również wojewoda – obecnie ten zapis nie istnieje). W kompetencji rady leży powoływanie pomników nie tylko na terenach należących do gmin, ale także wszystkich innych – np. będących własnością lasów państwowych czy osób prywatnych. Taki dokument może złożyć zarówno osoba fizyczna jak i szkoła czy organizacja pozarządowa. Wniosek powinien zawierać opis obiektu, który chcemy objąć ochroną, dokumentację zebraną w terenie (m.in. obwód, wysokość, szerokość korony, stan zdrowotny drzewa), a także krótkie uzasadnienie, dlaczego dany obiekt powinien być objęty ochroną. Należy też precyzyjnie opisać położenie obiektu. Do wniosku dobrze jest dołączyć mapę. Najlepsza będzie mapa satelitarna z granicami działek ewidencyjnych (dostępne w Internecie na stronie: www.geoportal.gov.pl). We wniosku powinniśmy określić właściciela gruntu, na którym znajduje się drzewo. W przypadku, gdy drzewo umiejscowione jest na terenie prywatnym, warto dołączyć opinię właściciela. Trzeba pamiętać, że w momencie gdy opinia będzie negatywna, utworzenie pomnika może być bardzo trudne.

We wniosku należy też zaproponować zakazy dotyczące obiektu, zgodnie z art. 45 ustawy o ochronie przyrody. Najczęściej stosuje się zakazy dotyczące: niszczenia, uszkadzania lub przekształcania obiektu lub obszaru, uszkadzania i zanieczyszczania gleby oraz dokonywania zmian stosunków wodnych, jeżeli zmiany te nie służą ochronie przyrody albo racjonalnej gospodarce rolnej, leśnej, wodnej lub rybackiej. Można też zaproponować nazwę dla pomnika.

Po dostarczeniu wniosku do urzędu gminy, trzeba uzbroić się w cierpliwość. W praktyce od momentu złożenia dokumentów aż do powołania pomnika przyrody mija zazwyczaj bardzo dużo czasu. Nie można pozwolić, aby prace stanęły w martwym punkcie. Warto więc co pewien czas sprawdzać w urzędzie postępy prac rejestracyjnych.